KOLDO ZUAZO

2003an idatzi zuen lehenengoz Koldo Zuazok euskalkiei buruzko ikuspegi oso eta berri bat zekarren liburu bat, ordura arteko Bonaparte eta Azkueren sailkapenak gaindituz. 2008an berritu zuen liburu hura, datu eta mapa gehiagorekin. 2014an edizio gaurkotu eta gehitu bat dakargu, euskalki nagusiak ez ezik, azpieuskalkiak eta hizkerak ere hobeto definituz, batetik, eta euskalkien sorreraren hipotesi bat plazaratuz, bestetik: noiz sortu ziren eta zein izan ziren sorguneak, handik beste eremu batzuetara hedatzeko.

El presente ensayo da a conocer algunos de los resultados alcanzados en la investigación lingüística a lo largo de estosúltimos años, más concretamente en lo relacionado con los dialectos vascos.

1574. urtean, heriotza ate joka zeukala igarririk, eta bere bizian leporatu zizkioten salaketa zenbaiti aurre egin nahirik, gertatukoak idatziz jartzea erabaki zuen Martin Garaigordobilek. Jatorriz otxandioarra, Gasteiza joan zen lanera, gaztetxoa zela. Soldaduen kapitain bat hil zuela eta, Indietara egin zuen handik ihesi, baina han ere beste hilketa eta lapurreta batzuetan egon zen nahastuta. Berriro ere ihesean, indiarren herri batean aurkitu zuen babesa eta, herri horretan zegoela, Espainiako erregearen soldaduen aurka egindako eraso batean harrapatu zuen heriotzak. Baina, ustekabean, heriotzako une horretan argitu zen berari leporatzen zizkioten hilketa eta lapurreten atzean nor zegoen.

Euskalkien deskribapen orokorra eta sailkapen berri bat proposatu ondoren, eta hainbat lekutako hizkera bereziak ikertu eta gero, euskalki nagusien azterketa xeheari ekin dio orain Koldo Zuazok, Mendebaleko euskaratik hasita.Mendebalekoa euskalkirik handiena izan da, eremu zabala hartzen duena eta, gainerako euskalkien artean, nortasun indartsu eta bereziduna. Bizkaiera deitu izan zaio, Bizkai osoa hartzen duelako, baina, egileak frogatzen duen legez, Gasteiz aldean izango luke jatorria, duela 1000 urte inguru, eta bere eragin esparrua Gipuzkoako Goierri, Urola eta Nafarroako Burundara ere iristen da.Liburuaren lehen parteak, mendebaleko euskalkiaren bereizgarriak emateaz gain, barnean hartzen dituen azpieuskalkiak eta hizkerak ere zehazten ditu, baita horietako bakoitzaren ezaugarriak xehetasunez aletu ere. Bigarrenean, berriz, hiztegi zabal bat dator, 678 sarreraz eta 54 azpisarreraz osatua; gainera, berba bakoitzarenhedadura eta mugak ahalik eta zorrotzen zehaztu dira, zein herri eta eskualdetan erabiltzen den adieraziz.Bestalde, liburuaren osagai ezinbestekoa dira bertna ageri diren ia 100 mapak, beste horrenbeste hizkuntz ezaugarri edo hitzen hedaduraren berri ematen digutenak modu guztik grafikoan.

"Azken urtiotan asko aurreratu dogu Euskera Batuari esker: a) leku urriñetako euskaldunak batzerakuan, ez daukagu batak besteari aditzeko arazo haundirik; b) idazterakuan, edozein gairen inguruan dihardugula, geroz eta erosuago gabiz; c) asko ugarittu dira euskaldun barrixak; d) leku erdeldunetara, eta baitta atzerrira be, zabaldu da euskeria; e) Ipar Euskal Herrixa eta Hego Euskal Herrixa hurreratu egin dira: euskaldun guztiona egin dogu Euskera Batua; f) euskeria prestigixoko berbetia egin da: berbeta txikixa da, baiña "berbetia" da. Hori guztiori lortu dogu. Euskera Batuari esker, eta lortu doguna urre gorrixa letxe gorde bihar dogu. Baiña euskeria ez da bakarrik zuberotarrekin eta naparrekin erabiltzeko; euskeria ez da bakarrik gai jasuetaz eta kultura-mailla haundikuetaz jarduteko. Geure herrixan eta inguruetan erabiltzeko be bada, eta geure eguneroko kontutxuak esateko be bada. Eta horretarako, Euskera Batuaren aldian egokixagua da geure betiko berbetia. Beste alde batetik, "Euskera Batuaren" izenian oso euskera berezixa erabilli izan dogu juan dan aspaldixan, geure eguneroko berbetatik asko aldentzen zana. Hori dala-eta, geuria txarra zalakuan, gutariko askok ez deutsegu geure seme-alabei erakutsi. Orain hasi gara horren guztiorren ondorena ikusten: gazterixiak egitten daben euskeria ez da nahi bezain ona. Gaztiei eurei be pobria eta indar bakua begittantzen jakue, eta erderara jotzen dabe sarri. Lagunarterako berbeta bizixaguaren premiñia daukagu. Eta hauxe da kontua: berbetak erabiltzeko dirala, eta erabillixaz, gozatzeko eta eroso egoteko. Nahittanahiez aldaketa batzuk egin biharko dittugu hori helburuori lortzeko. Ibiltzeko bide luzia daukagu, baiña BADIHARDUGU!."

Euskarak dituen zenbait gaitz euskalkiak baliatuaz sendatu edo, behintzat, arindu daitezkeela begitantzen zait. Hortik dator saioaren izenburua: Euskararen sendabelarrak. Izan ere, sendagarri naturalak dira belarrak, eta ba ote da euskalkiak baino sendagarri naturalagorik? Sendagarri onenekin ere, baina, ez da izango samurra euskararen etorkizuna. Gabriel Arestik zioenez, euskararen asturua ez da gauza segurua, eta, oraindik orain, berdintsu esan du Joseba Sarrionandiak: euskaldun jaioz gero ez dela harritzekoa suerte eskasaz bizitzea. Saharatarren, Ameriketako indioen eta mundu zabaleko beltzen egoerarekin alderatu zuen euskaldunona, Kiromantzidxa izeneko poeman. Baina, esanak esan, euskarak badu gauza bat ona: ibili luzea egin duela. Eta asko ibili ohi denak asko ikusi ohi du, eta asko ikusi ohi duenak, asko ikasi, eta horrek beti ematen du konfiantza. Euskaldunok ere badugu geure buruan konfiantza. Badugu geure herrian, Euskararen Herrian, itxaropena. Aulestiko Bengoetxeatarren armarrian iltzatuta gelditu da geure buruan daukagun ziurtasuna: Bekoak goikoa eskondu leidi, ta txikiak handia benzi ledidi, asmuz eta jakitez.

Zazpigarren alaba, sarri baztertua, beti gutxietsia, Gaztelaren atari eta sarbide gisa ikusia... Eta hala ere Arabako euskara bada, Lazarraga bezalako idazleak eman ditu, eta egungo euskara biziaren sorlekuetako bat izan da.Koldo Zuazok, toponimia, azkenaldian azaldu diren lekukotasun idatziak, Arabako erdaran euskarak utzitako arrastoak eta beste hainbat iturri erabiliz, azterlan zabal bezain zehatza egin du, Arabako euskara nolakoa zen arloz arlo jasotzeko, zer aldaera geografiko zeuzkan ikusteko eta euskalkien artean zer leku betetzen zuen sumatzeko.Datuek erakusten dutenez, hipotesirik zentzuzkoena da pentsatzea Mendebaleko euskara orain dela mila urte inguru sortu zela, Gasteizko hiria gunetzat harturik, eta handik hedatu zela iparrerantz (Bizkaia), hegoalderantz (Burgos eta Errioxa) eta ekialderantz (Nafarroako Burunda, Ameskoa eta Lana bailarak, baita Gipuzkoako Debaarroa, Urola aldea eta Goierri).Urteetako ikerketaren fruitu umoa duzu esku artean, gure hizkuntzaren historia hobeto ezagutzen laguntzen diguna, eta baita argudioak ematen ere, behiala izendatu zituen lekuetako mintzabide izan dadin, berriz ere, etorkizunean.

Sakabanaturik zegoen euskara batu egin beharko litzatekeela, hizkuntza idatzia lantzen hasi bezain laster jabetu ziren euskaldunak, XVI. mendetik aurrera. Horren premia bezain gordina zen, ordea, egitekoaren zaila: bi estatutan banaturik, eskola, administrazio eta gainerako aginteguneetatik bazterturik, eredu bat sortzeko lurralde, erakunde nahiz idazle talderik gabe, nor bere txokoari eta ohiturei loturik... Koldo Zuazok ezinezko bezain beharrezkoa zen helburu horren gorabeherak azaldu dizkigu, mendez mende. Dena den, liburu hau ez da mugatzen historia azaltzera ordea: egungo egoeran euskarak dituen ahuluneak seinalatzen ditu, joera txar batzuk salatzen eta egilearen ustez etorkizunean hartu beharreko bidea erakusten. Hizkuntzaren nondik norakoa hobeto ezagutu nahi duenarentzat informazio iturri aberatsa izango da obra hau, eta haren geroaz kezkaturik dagoenarentzat hausnarketa gai oparo eta kitzikagarria.

Uribe Kosta, Txorierri eta Mungialdeko euskara da saio honen aztergaia. 25 herri dira guztira eta hizkuntzaren aldetik badu interesa: Euskal Herriko ipar-mendebaleko ertzean dago eta, kokagune hori dela eta, hainbat ezaugarri zahar gorde eta, aldi berean, gauza berriak sortu dira bertan. Batez ere Uribe Kosta eskualdea agertzen da berezi. Hiru atal nagusi ditu saioak. Alderdi horretako euskararen gramatika txiki bat aurkezten da lehenean. Hiztegi zabalak osatzen du bigarrena: 572 sarrera eta 63 azpisarrera daude guztira. Hirugarren atalean hizkera horren egitura dialektala azaltzen da. Gainera, 41 mapa agertzen dira, liburuaren osagarri eta aberasgarri.